Choral Evensong op 28 juni afgelast

Een onmogelijk stuk: ‘Spem in alium’ van Thomas Tallis

Thomas Tallis
Thomas Tallis (1505-1585)

De Schola Davidica had gepland het seizoen af te sluiten met een spetterende Choral Evensong met medewerking van vier koren onder leiding van Daniel Rouwkema. En als bijzonderheid zouden we dan met al die koren samen het 40-stemmige koorwerk ‘Spem in alium’ uit ongeveer 1560/70 van Thomas Tallis uitvoeren. Dit werk voor acht 5-stemmige koren is normaal niet uitvoerbaar voor de Schola Davidica met ongeveer 26 zangers, maar als er meer koren meewerken heb je 40 stemmen (of meer) en dan lukt dat wel. Maar door de corona-maatregelen is het nu onmogelijk samen te zingen, zeker met zoveel stemmen tegelijk en is het nu dus een nog ‘onmogelijker stuk’ geworden dan het al was. Al is de tekst ‘Spem in alium’ (‘Ik heb geen andere hoop dan op U’) misschien wel erg passend in deze tijd.

Achtergronden Spem in alium

Laatste bladzij van de partituur 'Spem in alium'
Laatste bladzij van de partituur ‘Spem in alium’

Er gaan verschillende anekdotes rond over dit beruchte koorwerk: Eén vertelt dat het is geschreven voor graaf van Arundel nadat de Italiaan Alessandro Striggio een paar 40 tot 60-stemmige werken had gemaakt, als een soort uitdaging of een Engelsman ook zoiets kon. Het verhaal gaat dat de graaf na het horen van het werk zo onder de indruk was dat hij zijn eigen gouden ketting bij Thomas Tallis omdeed als dank en eerbewijs. Zijn buitenverblijf was Nonesuch Palace en die beschikte over een ruime achthoekige eetzaal met vier balkons waar de acht koren konden worden opgesteld.
Het is waarschijnlijker dat het werk is geschreven voor uitvoering door acht koren van vijf personen (sopraan, alt, tenor, bariton en bas) die in een grote hoefijzervorm stonden opgesteld. Het stuk begint met één sopraanstem van koor 1 en daarna vallen steeds meer stemmen in en worden ook weer stil als de muziek door de acht koren beweegt. De luisteraar hoort de muziek dus van links nar rechts gaan. Als het laatste koor is bereikt, klinken een paar maten alle stemmen samen en wordt het patroon van het begin weer gevolgd, maar nu te beginnen bij koor acht. Dan volgt weert een kort tutti-deel en waarna koren elkaar in tweetallen antifonaal toezingen en het geluid door de ruimte heen en weer slingeren. Tenslotte komen alle stemmen samen voor een grande finale.
Hoewel er veel stemmen elkaar imiteren en soms alle stemmen samen klinken, is er veel ruimte voor individuele stemmen zich vrij te bewegen tot een elegant harmonisch geheel, met ruimte voor veel verschillende muzikale ideeën. Het werk bestaat uit grote contrasten. Individuele stemmen zingen en zwijgen afwisselend, soms allen, soms in koren of in groepen van koren, soms als vraag- en antwoordspel, dan weer allemaal samen, zodat het geen monotone massieve klankbrij wordt. Het werk verandert steeds en zit vol frisse muzikale ideeën.

Uitvoeringen
We wilden met alle koren samen in de zijbeuken en voor de koorverhoging gaan staan om het 3-dimensionale effect van hoefijzeropstelling goed hoorbaar te laten zijn voor de aanwezigen.
In 2006 heeft de BBC het werk een keer laten uitvoeren door 700 koorzangers, de grootste groep die het ooit heeft gezongen.

De kunstenares Janet Cardiff heeft in The National Gallery of Canada in Ottawa en in een kapel in Brumadinho in Brazilië een permanente installatie gemaakt van 40 luidsprekers die in een U-vorm Spem in alium afspelen, waarbij elke luidspreker de zang van een individuele stem weergeeft van het 40-stemmige koor. Zo krijgt de luisteraar het enorme ruimtelijke effect van de compositie te horen en kan tijdens het luisteren bepaalde delen harder of zachter laten klinken door in de kapel heen en weer te lopen.

Overige werken

John Rutter
John Rutter

Als koorgebed was gekozen voor het elegante ‘Open thou mine eyes’ van John Rutter en als openingshymne wilden we samen de lof op muziek zingen met ‘Is niet muziek door U aan ons gegeven’, een tekst van Sytze de Vries, weer op muziek van John Rutter. De Nederlandse Preces en Responses van Daniel Rouwkema (uit het Liedboek lied 191) en zijn Prayer of St Patrick waren bedoeld als liturgische elementen, terwijl de psalmen 147 op een chant van Henry Havergall en de 12-stemmige bewerking van psalm 149 van Gert Oost zouden moeten klinken.

Anthem

sir Hubert Parry
sir Hubert Parry

Als anthem was gekozen ‘Blest pair of Syrens’ van sir Hubert Parry op tekst van John Milton. Opnieuw een lofzang op de muziek, voor acht stemmen en volgens een recensent uit 1887 ‘. . . is het werk rijk aan contrapuntische elementen. Tegelijkertijd wordt aandacht besteed aan de geest en het accent van de woorden, zoals het hoort bij een werk waarin ‘in de wereld geboren harmonieuze zusters, stem en couplet’ worden aangeroepen om ‘hun goddelijke klanken te huwen en gemengde kracht te gebruiken’. Volgens hem heeft de uitstekende weergave van deze première bijgedragen aan het briljante succes van deze ode aan de muziek.

Dit was de laatste Choral Evensong van dit bijzondere seizoen. Hopelijk kunnen we binnenkort elkaar weer ontmoeten in de Janskerk voor een ouderwetse Evensong of in een nieuwere vorm volgens coronaregels.

Jaap Boeschoten

Hieronder een afspeellijst van opnamen van werken die we voor deze Evensong hadden gepland (of vergelijkbare):

Spotify:

YouTube: